آیا تا به حال یک بادگیر دیده اید؟
آیا تا به حال به سقف عجیب و غریب خانه ی بروجردی ها در کاشان، دقت کرده اید؟
در بسیاری از شهرهای ایران بارزترین روش تهویه ی طبیعی ساختمان، بادگیر است. در گذشته در خانه های قدیمی و یا در محراب مساجد و آب انبارها از بادگیر برای تهویه ی هوا استفاده می کردند. از نام‌های باستانی گوناگون آن مانند واتفر، بادهنج، باتخان، خیشود، خیش‌خان، خیشور، ماسوره و هواکپ‌ برمی‌آید که بادگیر، پدیده‌ای بس کهن است.

بادگیر باغ دولت آباد یزد

بادگیر باغ دولت آباد یزد


شهر تاریخی یزد در نواحی مرکزی ایران به شهر بادگیر ها معروف است. بلندترین بادگیر جهان در باغ دولت آباد این شهر قرار دارد که ارتفاع آن حدود ۳۴ متر است. این بادگیر هشت طرفه است و باد را از هر سمتی که بوزد، درون ساختمان هدایت می کند.
بادگیر انواع گوناگون دارد و بنا بر وضعیت اقلیمی و جهت وزش باد مطلوب، با شکل های مختلف در شهر های مرکزی و جنوبی ایران ساخته شده است؛ اما زیباترین و پرکاربردترین آن ها در پیرامون دشت های خشک و سوزان و به ویژه شهرهای کاشان،یزد،بم،کرمان،جهرم،طبس و کناره های خلیج فارس و اروندرود یافت می شود.
عملکرد بادگیر به این صورت است که باد را پس از برخورد با سطوح فوقانی به دالان‌هایی هدایت می کند و سپس آن را به اتاق های اصلی ساختمان، آب انبار و یا سرداب می رساند، به این ترتیب باد مطلوب وارد بخش های مختلف ساختمان می شود. از طرفی هنگامی که باد نمی وزد، هوای گرم و آلوده ی داخل بنا را مکش کرده و به بیرون می راند. قدرت این مکش گاه به اندازه ای است که می تواند حتی یک فرش سنگین نمدین را لوله کند و درون خود بکشد.
برای خنک تر کردن هوا گاهی در مسیر کانال بادگیر، حوض آبی قرار می دادند تا هوا با عبور از روی آن خنک تر شود، مانند بادگیر باغ دولت آباد یزد. گاه بادگیر را دورتر از ساختمان می ساختند و روی مسیر کانال آن، باغچه هایی ایجاد می کردند که با آبیاری آن ها دیواره های کانال مرطوب می شد و باد را خنک تر می کرد. گاه نیز روی کانال بادگیر، گیاهان خشک و کاه و حصیر مرطوب قرار می دادند.
شکل و ارتفاع بادگیر به محل قرار گیری آن و جهت وزش و میزان مطلوبیت باد آن منطقه بستگی دارد . بادگیر ها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و یا هشت طرفه هستند.
بادگیر دو طبقه خانه آقازاده در شهرستان ابرکوه

بادگیر دو طبقه خانه آقازاده در شهرستان ابرکوه


در شهر یزد تمامی بادگیر ها مرتفع و چهار طرفه یا هشت طرفه هستند؛ ولی برعکس در شهر میبد که در پنجاه کیلومتری غرب شهر یزد است، بادگیر ها کوتاه و یک طرفه هستند. چرا که در میبد باد های کویری توام با گرد و غبار است و اهالی مجبورند بادگیر های خود را پشت به این باد و در جهت باد مطلوب بسازند. ولی در یزد، چون بین دو رشته کوه قرار گرفته، باد های کویری کم تر جریان دارد و می توان بادگیر های مرتفع چند طرفه احداث کرد.
معمولاً بادگیر را در قسمت تابستان نشین ساختمان می سازند و دریچه ی آن را به اتاق اصلی، تالار، سرداب و یا زیرزمین ساختمان باز می کردند. نمونه بارز آن را می توان در خانه بروجردی ها در کاشان دید.
بهترین نمونه بادگیر ها در جنوب کشور را می توان در بندر لنگه و بندر کنگ ملاحظه کرد. در این نواحی باد های محلی از شدت کم تری نسبت به نواحی مرکزی برخوردارند بنابراین بادگیر ها را حجیم تر می سازند تا بتوانند جریان بیش تری از هوا را به درون اتاق انتقال دهند. حتی در برخی موارد، مساحت مقطع بادگیر به بیش از هشت متر مربع می رسد و روی کل بام اتاق قرار می گیرد.
از جمله مشکلاتی که در مورد بادگیر وجود دارد این است که با وجود کلیه تمهیدات، باز هم مقداری گرد و غبار وارد فضای داخل بنا می شود. به علاوه پرندگان، جانوران موذی و حشرات نیز از طریق مجرای بادگیر وارد فضای داخل می شوند. به علاوه کنترل مقدار جریان هوا و میزان رطوبت و برودت امکان پذیر نیست. اگرچه برخی از این مشکلات با نصب تورسیمی ریز بر روی دهانه های ورودی باد، قابل حل است، مشکلات ناشی از استفاده از بادگیر باعث شده است که علاقه به استفاده از کولرهای آبی و گازی و سایر دستگاه های تهویه ی مطبوع بیش تر شود. به طوری که در میبد در برخی خانه ها از مجرای بادگیر، برای انتقال کانال کولر استفاده می شود.
بی تردید از بادگیر به صورت گذشته نمی توان استفاده کرد؛ اما کماکان می توان از آن به عنوان مکمل سیستم تهویه و برودت ساختمان استفاده کرد. بادگیر می تواند در مواقعی از سال، شرایط آسایش در داخل بنا را از طریق تهویه طبیعی تامین کند. با این روش می توان مصرف سوخت‌های فسیلی را نیز کاهش داد.
نمونه هایی از این سیستم مکمل را می توان در بعضی خانه های نوساز محله صفاییه یزد و ساختمان های مسکونی کارکنان راه آهن این شهر مشاهده کرد.

فروغ شعبانی

تصویری از بندر تاریخی کنگ

تصویری از بندر تاریخی کنگ


________________________________________
منابع:
کتب :
“آشنایی با معماری اسلامی ایران ” ، تالیف استاد کریم پیرنیا، تدوین غلامحسین معماریان
“بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران” ، تالیف دکتر وحید قبادیان

سایت ها:
www.tebyan.net
www.tabnak.ir
www.wikimedia.org
www.irandeserts.com

پاسخ بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*